De andere AI-race

01

Waarom dit, waarom nu

Sinds april 2026 zit de Amerikaanse minister van Handel met enige regelmaat tegenover de directie van ASML. Onderwerp van die besloten gesprekken: de zorg dat er ergens een machine voor extreem-ultraviolette lithografie in China terecht is gekomen, in strijd met de exportregels. ASML heeft zo'n machine nooit naar China geleverd. Dat het gesprek er niettemin is, en dat het in Veldhoven wordt gevoerd en niet in Washington, zegt alles over de positie waarin Nederland in deze race zit.

Wij vinden dat een betere opening dan een marktaandeel, want Nederlandse lezers krijgen dit verhaal meestal aangereikt als iets dat elders gebeurt. Dat is het niet. De smalste doorgang in de hele wereldwijde chipketen staat in Noord-Brabant. De vergunningen voor de op één na geavanceerdste machines zijn een Nederlandse aangelegenheid, per geval beoordeeld en uitdrukkelijk landneutraal, wat betekent dat een Chinese klant formeel niet op voorhand wordt afgewezen. En sinds april ligt er in het Amerikaanse Congres een wetsvoorstel dat die Nederlandse afweging in de praktijk zou overnemen.

Dit dossier gaat over de race die daaromheen wordt gelopen. De vraag thuis is wie het meest capabele model bouwt, en daar lopen de Amerikaanse laboratoria nog voorop. De vraag die bepaalt waar de AI van de wereld daadwerkelijk draait is wie de laag bouwt die iedereen uitrolt, en dat antwoord komt steeds vaker uit Hangzhou, Peking en Shenzhen.

Wij publiceerden hier op 17 juli een eerste versie van. Diezelfde dag bracht Moonshot een open model uit van 2,8 biljoen parameters, naar eigen zeggen het grootste ter wereld. Wij misten dat met een paar uur, wat een redelijke samenvatting is van hoe dit onderwerp zich gedraagt. Deze editie werkt de cijfers bij en haalt er twee uit elkaar die aan weerszijden van het debat verkeerd worden gebruikt.

02

Inhoud

1. Het model dat je niet zag

2. Wat die 45 procent eigenlijk meet

3. De prijs, en wat je ervoor inlevert

4. Open gewichten als standaardlaag

5. Chips: de maatregel die averechts werkte

6. Huawei op 50 procent en op 4 procent

7. Wiens waarden in het standaardmodel zitten

8. Nederland aan de knop

9. Waar wij het mis kunnen hebben

10. Wat een Nederlands bedrijf kiest

11. Verantwoording en bronnen

03

1. Het model dat je niet zag

Op OpenRouter, een van de grootste marktplaatsen voor modelgebruik, bedienen Chinese aanbieders inmiddels meer dan 45 procent van al het verkeer. Een jaar eerder was dat minder dan 2 procent. De grootste partij is niet een van de laboratoria die een westerse lezer zou noemen: het is Xiaomi, met 21 procent van de marktplaats gemeten in wekelijkse tokens, tegen 7,5 procent voor OpenAI.

Het westerse beeld wordt nog altijd bepaald door de voorhoede: welk laboratorium heeft dit kwartaal het knapste model. Die wedstrijd is echt en de Verenigde Staten winnen hem, en wij denken dat het de verkeerde wedstrijd is om te begrijpen waar de AI van de wereld draait. Vier van de vijf best presterende modellen met open gewichten zijn Chinees, en Qwen van Alibaba haalde sneller een miljard downloads dan welke modelfamilie ook. Grijpt een ontwikkelaar ergens ter wereld naar een model dat hij zelf kan draaien en aanpassen, dan is dat vaker wel dan niet een Chinees model.

04

2. Wat die 45 procent eigenlijk meet

En hier hoort meteen het voorbehoud dat in de julieditie ontbrak.

Dat marktaandeel meet twee dingen tegelijk. Naast de verschuiving naar Chinese aanbieders veranderde ook de aard van het werk op die marktplaats: programmeren ging van een negende van het gebruik begin 2025 naar meer dan de helft medio 2026. Programmeren is precies de categorie waarin Chinese open modellen het sterkst zijn ten opzichte van hun prijs, en het is ook de categorie waarin ontwikkelaars het makkelijkst wisselen, omdat het resultaat meteen te testen is. Een model dat slechte code schrijft faalt zichtbaar binnen seconden. Dat maakt een goedkoop model veilig om te proberen, op een manier die niet opgaat voor bijvoorbeeld het samenvatten van medische dossiers.

Een deel van "Chinese aanbieders bereikten 45 procent" is dus in werkelijkheid "de marktplaats werd een programmeermarktplaats, en Chinese modellen winnen op de prijs van programmeerwerk". Allebei waar, en wij lezen er verschillende conclusies uit.

Ik heb een middag geprobeerd die twee uit elkaar te trekken en het lukte niet, en wij vinden het de moeite waard te zeggen waarom, want die reden geldt breder. Ik heb de marktplaats zelf, de brancheberichtgeving en twee samenvattingen ervan nagelopen en die uitsplitsing nergens gevonden. Om een werksoorteffect van een aanbiederseffect te scheiden heb je marktaandeel per categorie over tijd nodig: het Chinese aandeel bínnen programmeren, en het Chinese aandeel in al het overige, op twee momenten. De openbare overzichten geven de totalen en de categorietotalen, niet de kruistabel, en zonder die kruistabel is elke ontleding een gok in de vorm van een berekening.

Wij hangen twee andere waarschuwingen aan dit getal. Het is één marktplaats, met een sterke voorkeur voor ontwikkelaars en jonge bedrijven boven de gereguleerde onderneming die via een grote cloudaanbieder inkoopt, dus juist het segment waar de westerse gevestigde partijen sterk staan wordt stelselmatig ondervertegenwoordigd. En een token is geen beslissing: een model dat veel routinewerk doet produceert veel meer tokens dan een model dat een handvol zware afwegingen maakt.

Wat overeind blijft vinden wij nog altijd fors. Van onder de 2 procent naar boven de 45 in twaalf maanden is geen samenstellingseffect, welk deel ervan de verschuiving in werksoort ook verklaart. De richting staat niet ter discussie. Wij zouden de omvang met de noemer erbij citeren, en in de julieditie deed dat niet.

05

3. De prijs, en wat je ervoor inlevert

Het getal dat wij hier het zwaarst laten wegen is geen testscore. Het is een prijs.

Een Amerikaans voorhoedemodel kost via zijn koppeling $30 per miljoen tokens. Een vergelijkbaar Chinees open model kost $0,14. Het rekensommetje is kort genoeg om hier te maken. Een bedrijf dat 100 miljoen tokens per maand verbruikt betaalt $300.000 bij de Amerikaanse aanbieder en $1.400 bij de Chinese. Op een startkapitaal van $5 miljoen, met alle andere kosten gelijk gehouden, is dat het verschil tussen ongeveer drie maanden en ongeveer achttien maanden lucht. Investeerder a16z meldt dat 80 procent van de jonge bedrijven die bij hen pitchen op Chinese open modellen bouwt, en na die deling is dat niet meer verrassend.

De vraag is dan wat je voor die factor tweehonderd terugkrijgt, en daar bestaat sinds kort een fatsoenlijk antwoord op. Epoch AI meet open modellen tegen de gesloten voorhoede op één capaciteitsindex, en kwam in juni 2026 uit op een achterstand van vier maanden. Geen vier jaar, en ook geen nul.

Dat ene cijfer disciplineert wat ons betreft beide kampen. Vier maanden is kort genoeg dat het onderscheid voor het overgrote deel van het commerciële werk onzichtbaar is: vrijwel niets wat een middelgroot bedrijf uitrolt hangt af van vermogen dat vorig kwartaal is bijgekomen in plaats van het kwartaal daarvoor. Het is ook lang genoeg om te tellen waar het telt, in het zwaarste onderzoek en de langste redeneerketens, en dat is precies waar de Amerikaanse laboratoria zich op richten.

Over de toekomst lopen de schattingen ver uiteen, en ik zou ze allemaal als scenario lezen en niet als voorspelling. Eén modelleerpoging uit juli 2026 zet China's eerste model van een bepaalde voorhoedeklasse rond februari 2027, en meldt dat de maatregelen die dat moeten uitstellen die datum maar bescheiden verschuiven, omdat elke maatregel zijn effect over meerdere Chinese bedrijven verdeelt. Een beleidsstuk van Anthropic uit mei 2026 komt vrijwel op het tegendeel uit: een gecoördineerde beperking van rekenkracht zou de Verenigde Staten tot 2028 een voorsprong van twaalf tot vierentwintig maanden kunnen opleveren. Vier maanden nu, ergens tussen twee maanden en twee jaar in 2028, afhankelijk van welk model je gelooft en wie het betaald heeft.

06

4. Open gewichten als standaardlaag

De prijs is de helft. De helft die wij zwaarder vinden wegen is dat deze modellen open zijn, en open verandert de vorm van de markt.

Een gesloten koppeling huur je en kun je niet aanpassen. Een model met open gewichten heb je in handen: het draait op hardware die je zelf beheert, het is af te stemmen op één specifiek geval, het is te inspecteren, en de gegevens die het ziet blijven binnen. Voor een grote groep organisaties, zeker die met eisen rond privacy, reactietijd of soevereiniteit, verschuift dat het model van prettig-om-te-hebben naar voor de hand liggend. De licenties versterken dat: GLM-5 van Zhipu verschijnt onder MIT, het vlaggenschip van Qwen onder een commerciële licentie in de trant van Apache, Kimi van Moonshot als open gewichten.

Zo ontstaat een standaard. Elk bedrijf dat de volgende financieringswinter overleeft heeft gebouwd op wat het goedkoopst en buigzaamst was, gekozen als overlevingsstrategie en niet als Chinastrategie. Zodra een product, de eigen afgestemde varianten en de kennis van een team op één modelfamilie rusten, wordt overstappen duur. De laag waar iedereen op bouwt wordt plakkerig, en die laag is nu open en Chinees.

07

5. Chips: de maatregel die averechts werkte

Het Amerikaanse antwoord hierop waren exportbeperkingen: ontzeg China de beste chips van Nvidia en vertraag het daarmee. Die beperkingen waren echt en ze deden pijn. Rekenkracht blijft China's krapste beperking, en de laboratoria daar trainen nog steeds op een lappendeken van beperkte en oudere hardware.

Het tweede-orde-effect was het omgekeerde van de bedoeling, en een artikel dat in juli 2026 op arXiv verscheen zegt dat al in de titel: Amerikaans beleid heeft de Chinese ecosystemen voor open AI onbedoeld versneld. Weigeren deed wat subsidie niet kon. Het gaf Huawei een afgeschermde markt en gaf elk Chinees laboratorium een reden om om Nvidia heen te ontwerpen. DeepSeeks V4, afgestemd om op Huawei-hardware te trainen, is het bewijs dat er inmiddels een binnenlandse stapel bestaat die goed genoeg is, en berichtgeving van juni 2026 bevestigde dat DeepSeek een deel van zijn modellen daadwerkelijk op Huawei-silicium traint.

En toen draaide het beleid, en wat er daarna gebeurde is het leerzaamste van dit hoofdstuk.

Op 15 januari 2026 verschoof de Amerikaanse exportdienst de H200 en vergelijkbare AMD-onderdelen van "in beginsel geweigerd" naar beoordeling per geval, met een heffing van 25 procent, een volumeplafond, keuring door derden en strenge klantcontroles, waarbij de Amerikaanse staat een kwart van de verkoopopbrengst opstrijkt. Voor een tiental Chinese bedrijven werden vergunningen afgegeven.

Er is vrijwel niets geleverd. De Chinese autoriteiten hebben hun eigen AI-bedrijven volgens gelijktijdige berichtgeving niet toegestaan de chips te kopen.

Wij lazen dat twee keer, want het keert drie jaar aan aannames om. De beperking op verkoop aan China ligt niet langer alleen in Washington. Nadat ze een jaar te horen hadden gekregen dat ze niet op Amerikaans silicium konden rekenen, bouwden Chinese afnemers en hun overheid een binnenlands alternatief en sloegen het Amerikaanse aanbod vervolgens af. Marktaandeel dat tijdens een embargo verloren gaat komt niet vanzelf terug wanneer het embargo wordt opgeheven, en de bredere les is dat de gevolgen van een leveringsbeperking de beperking overleven, omdat ze veranderen wat de tegenpartij bouwt.

08

6. Huawei op 50 procent en op 4 procent

Hier komt de afweging waar dit dossier voor bestaat, want er circuleren twee cijfers over hetzelfde bedrijf, allebei ongeveer juist, die tegengestelde conclusies onderbouwen.

Huawei heeft ongeveer de helft van de Chinese markt voor AI-chips, met Nvidia teruggevallen naar 8 procent, het spiegelbeeld van een paar jaar geleden. Een werkdocument van denktank AEI van 29 juli 2026 schat dat Huawei rond 2028 de helft van de totale Chinese vraag naar rekenkracht kan dekken.

Huawei produceert mogelijk 4 procent van wat Nvidia in totaal aan rekenkracht levert in 2026, aflopend naar 2 procent in 2027 naarmate Nvidia zelf opschaalt. Dat cijfer komt uit een beleidsstuk van Anthropic van mei 2026.

Allebei kunnen ze kloppen, omdat ze een andere noemer hebben. Het eerste meet Huawei's aandeel in een nationale markt die grotendeels gesloten was voor zijn belangrijkste concurrent. Het tweede meet Huawei's productie tegen de wereldproductie. Een bedrijf kan een ommuurde tuin domineren en klein blijven tegen de wereld, en Huawei doet op dit moment allebei.

Welk cijfer telt hangt af van de vraag. Gaat het erom of China zijn eigen laboratoria bevoorraad kan houden, dan is het binnenlandse aandeel de juiste maat en luidt het antwoord steeds vaker ja. Gaat het erom of China de Amerikaanse trainingsruns aan de voorhoede kan evenaren, dan is de wereldproductie de juiste maat en is het antwoord nog niet, en op de huidige productie ook niet snel. Epoch bracht in april 2026 een versie van dat argument onder de kop dat China niet op het punt staat het Westen op rekenkracht voorbij te streven, en op hun noemer hebben ze gelijk.

De herkomst hoort er wat ons betreft bij en niet in een voetnoot, want de bronnen zijn niet gelijkwaardig belangeloos. De cijfers over de binnenlandse markt komen van marktvolgers en een denktank. Het cijfer over de wereldwijde rekenkracht komt uit een beleidsstuk van Anthropic, een Amerikaans voorhoedelaboratorium dat pleit voor strengere beperkingen op een concurrent. Dat maakt het getal niet onjuist, en een beter getal hebben wij niet. Het betekent wel dat de twee kanten van deze afweging niet even onafhankelijk zijn. De julieditie droeg alleen het binnenlandse cijfer, wat het eigen betoog vleide.

09

7. Wiens waarden in het standaardmodel zitten

Er is een stiller gevolg van een Chinese standaard dat wat ons betreft te weinig aandacht krijgt, en het heeft niets met prijs te maken.

Een model weerspiegelt de gegevens, de nabewerking en de beperkingen van wie het bouwde. Een model dat onder Chinese regels is getraind en bijgestuurd draagt Chinese uitgangspunten op de onderwerpen waar dat uitmaakt, van geschiedenis tot politiek tot wat het wel en niet bespreekt. Voor een marketingchatbot doet dat er niet toe. Voor een model dat in een redactie, een school, een rechtbank of een overheidsdienst is ingebouwd wel.

Andrew Ng gaf daar aan het begin van dit alles de strategische versie van: blijven de Verenigde Staten open source afknijpen, dan draait de wereld uiteindelijk op modellen die Chinese waarden veel meer weerspiegelen dan Amerikaanse, simpelweg omdat dat de modellen zijn die beschikbaar en betaalbaar zijn. Dat is geen uitspraak over het gedrag van één specifiek model en moet ook niet zo gelezen worden. Het is een uitspraak over standaardinstellingen, en standaardinstellingen worden veel vaker gekozen op beschikbaarheid dan op afweging.

10

8. Nederland aan de knop

En dan terug naar Veldhoven, want wij zien Nederland in deze race niet als toeschouwer.

ASML mag zijn machines voor extreem-ultraviolette lithografie niet naar China leveren, en heeft dat ook nooit gedaan. Voor de generatie daaronder, de zogeheten immersie-machines, is een Nederlandse vergunning nodig. Het Nederlandse beleid is uitdrukkelijk landneutraal en beoordeelt per aanvraag, wat betekent dat een Chinese klant formeel niet op voorhand wordt afgewezen. In de praktijk staat dat beleid al jaren onder Amerikaanse druk, en sinds april 2026 ligt er in het Congres een wetsvoorstel dat ASML feitelijk zou verbieden nog immersie-apparatuur naar China te exporteren.

De cijfers eronder bewegen mee. ASML gaf in januari aan dat het voor dit jaar rekende op 20 procent van zijn omzet uit China, tegen 33 procent in 2025. Dat is een derde van de Chinese omzet weg in één jaar, bij het bedrijf dat toevallig de smalste doorgang van de hele keten beheert.

Wij vinden dat voor Nederland een ongemakkelijke plek, en een andere dan die van de rest van Europa. De rest van Europa kiest tussen twee afhankelijkheden. Nederland heeft iets wat beide kanten nodig hebben, en merkt dat het bezit van een knelpunt niet hetzelfde is als zeggenschap erover. De vergunning is formeel Nederlands. De druk om hem op een bepaalde manier te gebruiken komt van buiten, en dat gesprek wordt in besloten kring gevoerd.

Wij vinden het de moeite waard om te benoemen waarom dat knelpunt zo smal is, want dat verklaart de aandacht. Voor de allerkleinste structuren op een chip bestaat wereldwijd één machine, en die wordt in Veldhoven gebouwd. Niet één merk dat toevallig het beste is, maar één. De reden is niet geheim: het gaat om optiek en meettechniek die decennia aan toeleveranciers, geld en herhaald falen vereisten om werkend te krijgen, en er is geen tweede keten die dat parallel heeft gedaan. Wie de wereldwijde productie van de meest geavanceerde chips wil beïnvloeden, hoeft daardoor niet honderd bedrijven te overtuigen. Eén vergunningsprocedure volstaat, en die ligt in Den Haag.

Dat is de zeldzame situatie waarin een klein land structureel iets in handen heeft, en het is precies daarom dat de vraag naar zeggenschap niet theoretisch is. Ik heb geprobeerd na te gaan hoeveel van die vergunningen er de afgelopen jaren zijn afgegeven en geweigerd, want dat zou de kern van het antwoord zijn: is landneutraal beleid in de praktijk ook landneutraal uitgevoerd? Die aantallen zijn niet openbaar. De redenering is dat ze bedrijfsgevoelig zijn, en dat is verdedigbaar. Het gevolg is wel dat de belangrijkste uitoefening van economische macht die Nederland bezit, zich onttrekt aan publieke controle, en dat een burger over het beleid dat in Veldhoven wordt uitgevoerd minder kan nagaan dan over vrijwel elk ander onderdeel van het buitenlandbeleid. Dat is een keuze en geen natuurwet.

Daar komt een tweede beweging bij die dezelfde kant op wijst. Nederland heeft de omzet van ASML aan China afgezonderd in zijn exportstatistieken, waardoor dit deel van de handel minder zichtbaar is geworden in de openbare cijfers. Er zijn goede redenen om dat te doen, en het effect is niettemin dat een van de meest omstreden handelsstromen van het land moeilijker te volgen is geworden op het moment dat de belangstelling ervoor het grootst was.

Het bredere Europese verhaal is bekender en wat ons betreft loopt het op hetzelfde uit. Het Europees Parlement stapte over van Google naar de Franse zoekmachine Qwant om de afhankelijkheid van Amerikaanse technologie te verkleinen, waarna waarnemers erop wezen dat de resultaten van Qwant grotendeels door Microsofts Bing worden geleverd. De les is er een waar wij steeds op uitkomen: de schil verwisselen is geen soevereiniteit als de laag eronder hetzelfde blijft. Voor AI is die vraag nog scherper. Een Europese organisatie die kiest tussen een duur Amerikaans model en een goedkoop Chinees open model kiest tussen twee afhankelijkheden, geen van beide Europees, allebei met eigen touwtjes eraan.

11

9. Waar wij het mis kunnen hebben

De optimistische lezing van Chinese AI is te ver door te trekken, en er horen vier tegenwichten bij.

De voorsprong aan de voorhoede is echt en meetbaar. Hoofdstuk 3 zet hem op ongeveer vier maanden. Voor het meeste werk is dat niets. Voor de zwaarste vraagstukken is het het hele spel, en dat is het segment met de hoogste marges.

Op de wereldwijde noemer staat de rekenkracht nog zwaar aan Amerikaanse kant. Het beleidsstuk van Anthropic uit mei 2026 stelt dat de Verenigde Staten en hun bondgenoten tot 2028 een voorsprong van twaalf tot vierentwintig maanden zouden kunnen vastzetten, en beschouwt chips als de poortwachter voor training, uitrol, omzet en verbetering tegelijk. Wij tekenen daarbij aan dat het een beleidsstuk is van een bedrijf met een rechtstreeks commercieel belang bij die conclusie, wat het niet onjuist maakt en wel betekent dat het geen neutrale beoordeling is. Datzelfde stuk noemt het nabootsen van Amerikaanse modeluitvoer stelselmatige industriële spionage, en dat is een omstreden framing en geen vaststaand feit.

Testscores zijn geen uitrol. Bovenaan een ranglijst staan is niet hetzelfde als het model zijn dat een onderneming haar gevoeligste werk toevertrouwt, en in gereguleerde sectoren houden de westerse partijen dat vertrouwen. Veiligheid en herkomst zijn reële zorgen bij open gewichten uit welke bron dan ook, en er kleven specifieke zorgen aan modellen waarvan de training en bijsturing binnen het bereik van één overheid liggen.

En ons eigen kopcijfer is zachter dan het lijkt. Hoofdstuk 2 is de tegenwerping op hoofdstuk 1, wat een ongemakkelijke opbouw voor een dossier is en de eerlijke.

De samenvatting houdt twee dingen tegelijk vast. Op onbewerkte capaciteit aan de voorhoede en op wereldwijde rekenkracht staat de Amerikaanse positie voor, en die voorsprong is iets waard. Op de economie en de verspreiding van alledaagse AI heeft China een positie opgebouwd die moeilijk terug te draaien is, omdat ze uit kosten, openheid en een binnenlandse toeleveringsketen bestaat en niet uit één model dat ingehaald kan worden.

12

10. Wat een Nederlands bedrijf kiest

De praktische vraag is smaller: op welk model bouw je, en hoe voorkom je dat je vastzit. Drie bewegingen, en dit is wat wij zouden doen.

Wij zouden het model bij de klus kiezen en niet bij de vlag. Voor een groot deel van het dagelijkse werk is een goedkoop open model, gedraaid op een plek die je zelf beheert, het juiste antwoord op kosten en op gegevens, en volgens hoofdstuk 3 lever je daarvoor maanden in en geen generaties. Voor het zwaarste redeneerwerk, of voor gereguleerd werk waar herkomst en ondersteuning tellen, kan een westers voorhoedemodel zijn meerprijs verdienen. Dat is een afweging per werkstroom, met dat cijfer van vier maanden erbij, en geen bedrijfsbrede houding.

Neem de soevereiniteitsvraag letterlijk. De vragen zijn waar de gewichten draaien, wie de gegevens kan zien, wat er gebeurt als de licentie verandert, en hoeveel maanden een verhuizing werkelijk zou kosten. Het Qwant-voorbeeld uit hoofdstuk 8 is wat er gebeurt als die vraag op het niveau van het logo wordt beantwoord in plaats van op het niveau van de laag.

En wij zouden verplaatsbaar blijven, want dat is de hele les van deze race. De modellaag wordt bulkgoed en verschuift snel genoeg dat een dossier tussen schrijven en publiceren kan worden ingehaald, zoals dit dossier is overkomen. Wij waarderen zo bouwen dat je van model kunt wisselen hoger dan inzetten op één aanbieder of één land. De blijvende waarde zit in de gegevens, de werkstromen en de mensen, niet in de afhankelijkheid.

Onze beweging: kies het model per taak, houd de architectuur verplaatsbaar, en behandel elk model, Amerikaans of Chinees, als een leverancier die je ooit zult moeten vervangen in plaats van als een fundament waar je aan vastzit.

13

11. Verantwoording en bronnen

Dit dossier steunt op webonderzoek en een persoonlijk archief van meer dan 15.000 bronnen. Onderstaande tabel geeft per claim het vertrouwen en de voorbehouden. Grafieken houden Engelse labels, ook in deze editie.

De ingekaderde figuur is afkomstig van een openbaar geplaatste grafiek, in het bijschrift toegeschreven aan de oorspronkelijke bron. Grafieken met het label "BFF" zijn van ons.