In het kort
- De VS vermoedt dat een geavanceerde ASML-machine China heeft bereikt, de eerste echte test voor de exportcontrolestrategie.
- De hele westerse halfgeleiderstrategie leunt op één aanname: EUV-machines glippen er niet doorheen.
- ASML verwacht in 2026 zo'n 20% van zijn omzet uit China te halen, wat permanente structurele druk op het chokepoint zet.
- IBM's sub-1nm-chip laat zien dat de frontier nog een decennium aan rek heeft, waardoor elke afzonderlijke lek duurder wordt.
- Houd drie dingen in de gaten: de ASML-beschuldiging, het DUV-verbod in het Congres, en China dat zonder ASML de leading edge bereikt.
Half juni vertelde minister van Handel Howard Lutnick aan de leiding van ASML dat een van hun topmachines mogelijk in China terecht was gekomen, in strijd met de door de VS aangevoerde restricties (Bloomberg, 19 juni 2026). Hoge regeringsfunctionarissen gingen verder: ze spraken over vermeende leveringen van EUV-onderdelen en beschuldigden het bedrijf ervan kortetermijnwinst boven nationale veiligheid te stellen. ASML ontkent alles en zegt volledig compliant te zijn.
Of de beschuldiging standhoudt of niet, het moment doet ertoe. Want de hele westerse strategie rond geavanceerde halfgeleiders rust op één aanname, en dit is de eerste keer dat die aanname op dit niveau publiekelijk in twijfel wordt getrokken.
De theorie van het chokepoint
De logica achter exportcontroles is elegant. Een chip ontwerpen kan overal. Met een laptop, een whiteboard en een getalenteerd team kom je tot een architectuur van wereldklasse. Wat je alléén kunt met een handvol machines die maar een paar bedrijven op aarde weten te bouwen: een bleeding-edge chip daadwerkelijk fabriceren.
De extreme ultraviolet-lithografiesystemen van ASML zijn het smalste punt in die hele keten. Geen EUV-machine, geen leading-edge fab. Daarom heeft Nederland, onder Amerikaanse druk, ASML verboden om EUV-machines en bepaalde geavanceerde immersie-DUV-apparatuur aan China te verkopen. Beheers de tools, beheers de frontier.
Het monopolie dat dit creëert is enorm. ASML is het meest waardevolle beursgenoteerde bedrijf van Europa, met een marktkapitalisatie van rond de 700 miljard dollar, flink opgestuwd door de vraag naar AI-chips (TechCrunch, 20 juni 2026). Eén bedrijf, één land, één chokepoint.
En het wordt binnenkort nog krapper. Een tweepartijdig wetsvoorstel dat door het Congres gaat, zou effectief álle DUV-leveringen van ASML aan China verbieden — de minder geavanceerde machines die goed zijn voor ruwweg een vijfde van de verwachte omzet in 2026. Het EUV-verbod was het hek rond de frontier. Het DUV-voorstel zet ook het gebied ver daarachter af.
Een chokepoint in handen van een commerciële monopolist die een vijfde van zijn omzet aan de andere kant van het hek haalt, is een chokepoint onder permanente structurele druk.
Waarom de prikkels twee kanten op snijden
Hier zit de spanning die niemand in Den Haag of Washington hardop uitspreekt: ASML verwacht dat ruwweg 20% van de omzet in 2026 komt uit al toegestane verkopen aan China. Een bewust lek zou commercieel irrationeel zijn. De hele China-business riskeren, plus de politieke positie van het bedrijf, voor één illegale verkoop — dat klopt op geen enkele spreadsheet.
Maar chokepoints falen zelden door bestuurskamerbesluiten. Ze falen via componenten, tussenpersonen, tweedehandsmarkten en timingspelletjes. De handhavingsgeschiedenis laat het patroon al zien: onder de vorige regering was er diepe frustratie toen ASML leveringen van binnenkort verboden DUV-apparatuur versnelde vóórdat de controles officieel ingingen. Legaal op het moment van verzending. Toch corrosief voor de strategie.
Een chokepoint in handen van een winstgedreven monopolist met een vijfde van zijn omzet aan de andere kant van het hek, is een chokepoint onder permanente structurele druk.
De inzet stijgt met elke node
Zet dit nu af tegen waar de frontier naartoe gaat. Op 25 juni onthulde IBM de eerste sub-1-nanometer chiptechnologie ter wereld: een node van 0,7 nm, oftewel 7 ångström, gebouwd op een nieuwe verticaal gestapelde transistorarchitectuur (IBM Newsroom, 25 juni 2026). De claims zijn concreet: tot 50% meer prestaties en 70% hogere energie-efficiëntie ten opzichte van hun 2 nm-chips, en bijna 100 miljard transistors op een die zo groot als een vingernagel — bijna een verdubbeling van hun dichtheid uit 2021 (New Atlas). De roadmap van IBM loopt door tot 1 ångström, wat directeur Jay Gambetta omschreef als een platform dat nog een decennium schaling mogelijk maakt (The Register, 25 juni 2026).
Ter vergelijking: de cutting-edge nodes die Intel en TSMC voorbereiden voor productie in 2028 zitten op 14 ångström. De frontier heeft nog minstens tien jaar aan ruimte.
Elke node-verkleining maakt de machines waardevoller om te controleren. Het maakt één enkel lek ook duurder. Als de kloof tussen de frontier en het hek blijft groeien, worden de machines achter dat hek de meest strategisch geconcentreerde objecten in de wereldeconomie. Eén machine die in 2020 doorglipte, betekende het verlies van twee jaar voorsprong. Eén machine die in het ångström-tijdperk doorglipt, kan het verlies betekenen van een decennium aan opstapelend voordeel.
De vraag die veranderde
China werkt aan het probleem vanaf beide kanten. Huawei claimt een LogicFolding-architectuur die tegen 2031 chips in de 1,4nm-klasse zou kunnen halen, helemaal zonder EUV. Misschien is dat echt, misschien is het positionering. Hoe dan ook: de westerse strategie ging ervan uit dat het antwoord op "kan China de leading edge bereiken?" luidde: "zonder onze machines onmogelijk."
Een chokepoint werkt alleen zolang het dicht blijft. Zodra één machine doorglipt, is de vraag of China kan inhalen van tafel. De vraag wordt dan hoe groot de kloof werkelijk was, en hoeveel van de afgelopen vijf jaar beleid gebouwd was op een hek met een gat erin.
Let vanaf hier op drie dingen: of de beschuldiging tegen ASML wordt onderbouwd, of het DUV-verbod door het Congres komt, en of iemand in China een werkende leading-edge node demonstreert zonder hulp van ASML. Elk van die antwoorden herschrijft de strategie. Twee ervan herschrijven de kaart.
Ruben Horbach
Mede-oprichter · Back From the Future
Ruben onderzoekt hoe organisaties AI betekenisvol adopteren — niet als technologie, maar als verandering van werk en mensen. Hij bouwt de agent-infrastructuur achter BFF en geeft keynotes over de nabije toekomst van werk.
